• are-u-ok

Obraz siebie u żon alkoholików

Przez wiele lat próbowano wyjaśniać zachowania żon alkoholików wyłącznie przez ich cechy osobiste albo wyłącznie przez sytuację, w jakiej one żyją. Obecnie próbuje się opisać różne ich sposoby radzenia sobie ze stresem w powiązaniu z cechami wewnętrznymi oraz specyfiką sytuacji. Zachowania charakterystyczne dla współuzależnienia, jakie przejawia kobieta będąca

w bliskim związku z alkoholikiem, służą obronie: dzięki nim może ona przystosować się do narastającego stresu. W rzeczywistości jednak utrwalenie tego typu zachowań prowadzi do uwikłania się w uszkadzającą relację.

iStock photo


Sposób myślenia, postępowania i odczuwania wspóluzależnionych kobiet ma specyficzne cechy, które najpełniej opisały Melody Beattie i Janet Woititz. Mają one wpływ na kształtowanie obrazu własnej osoby współuzależnionej kobiety. W badaniach przeprowadzonych w okresie od listopada 1998 do stycznia 1999 roku szukałam odpowiedzi na dwa pytania: - czy istnieją różnice między obrazem siebie kobiet współuzależnionych a obrazem siebie kobiet wolnych od tego problemu? - czy istnieją różnice w występowaniu specyficznych problemów w rodzinie alkoholowej i w rodzinie nie dotkniętej alkoholizmem? W badaniach uczestniczyło 60 kobiet, 30 z nich to żony alkoholików, które korzystają z pomocy psychologicznej dla rodzin z problemem alkoholowym. (17 z nich zbadano w Przychodni Terapii Uzależnienia od Alkoholu i Współuzależnienia w Warszawie, pozostałe 13 w Ośrodku Higieny Psychicznej). Grupę kontrolną stanowiły pracownice Akademii Medycznej w Lublinie, które nie pozostają w związku z osobą uzależnioną i nie korzystają z pomocy psychologicznej. Wszystkie kobiety były w pierwszym związku małżeńskim. Zarówno kobiety z grupy badanej, jak i kontrolnej mieszkają w dużym mieście. Średni wiek w obu grupach wynosi 41 lat. Czas korzystania z profesjonalnej pomocy żon alkoholików wahał się od 1 do 12 miesięcy. W swojej pracy korzystałam z testu przymiotnikowego ACL-37 w wersji "Jaka jesteś?" oraz ankiety w opracowaniu własnym, dotyczącej występowania w rodzinie z problemem alkoholowym specyficznych zjawisk związanych z uzależnieniem. Test ACL to lista 300 przymiotników wykorzystywanych do opisu ludzkiej działalności, który służy najczęściej do badania obrazu siebie, porównania "Ja idealnego" z "Ja realnym". Jak wskazują wyniki badań, w realnym obrazie siebie żony alkoholików wykazują niższą od przeciętnej gotowość do udzielania informacji o sobie. Może to oznaczać, że posiadają niższy poziom samowiedzy i przyjmują postawę obronną. Badane skłonne są dostrzegać w sobie więcej wad niż zalet. Charakteryzuje je także ambiwalencja postaw wobec innych ludzi oraz skłonność do niekonwencjonalnych reakcji obronnych w sytuacjach, kiedy się na coś nie godzą. U żon alkoholików mogą ujawniać się tendencje do krytykowania siebie i deprecjonowania swoich zalet, spostrzegania siebie jako mniej wartościowych niż inni i działających nie tak skutecznie. Dlatego są one skłonne do ulegania i podporządkowywania się. Sprzyja temu także poczucie bezradności, jakie współuzależnione kobiety odczuwają w sytuacji stresu czy kryzysu. Mogą pojawiać się tendencje do wchodzenia w role podrzędne w celu uniknięcia stresu i konfliktów. Przyczyną takich zachowań może być także brak zaufania do siebie i swoich możliwości. U osób badanych czasami ujawniają się tendencje do wycofywania się lub reagowania złością i konfrontacją. Może to być efektem niedostrzegania możliwości zmiany swojej sytuacji oraz utrwalenia mechanizmu wyuczonej bezradności. Przejawiają też one mniejszą zdolność do stanowienia o sobie, tendencję do zachowań konwencjonalnych oraz do przestrzegania obowiązujących norm i zasad. Osoby współuzależnione mogą także starać się unikać ryzyka i szukać poczucia bezpieczeństwa poprzez podporządkowanie się i uleganie presji otoczenia. Tendencje te może utwierdzać obniżona gotowość do wyrażania siebie, wyrażania przeżywanego dyskomfortu i spontaniczności w relacjach społecznych, obniżony poziom energii, swobody w dążeniu do realizacji celów, a także poczucie nieradzenia sobie w życiu. U osób współuzależnionych mogą pojawiać się tendencje do stawiania sobie takich wymagań, którym nie są w stanie sprostać. Normy i zasady, jakimi według nich należy się kierować, odnoszą raczej do siebie niż do innych. W związku z tym przeżywana agresja będzie skierowana raczej przeciwko sobie niż otoczeniu, czego wynikiem jest podwyższony samokrytycyzm i poczucie winy. Badane kobiety charakteryzuje obawa przed nawiązywaniem kontaktów z ludźmi, wchodzeniem w relacje, a zwłaszcza przed zaangażowaniem emocjonalnym. Wolą się nie wyróżniać z otoczenia i nie budzić zainteresowania swoją osobą, czemu sprzyja niższe od przeciętnego poczucie wartości i atrakcyjności. W kontaktach przeżywają napięcie, szczególnie w grupie, dlatego wolą utrzymywać dystans. Cechuje je nieśmiałość, rezerwa i pewne zahamowanie w kontaktach z osobami przeciwnej płci oraz obniżenie ekspansywności i energii do działania. Mają tendencję do łagodnego, nie zawsze adekwatnego wartościowania ludzi. Osoby współuzależnione skłonne są do zachowań obronnych, zwłaszcza w sytuacji sprzeciwu. Mogą one przejawiać się w reakcjach wyparcia lub unikania konfrontacji z rzeczywistością, co powoduje spostrzeganie rzeczywistości w sposób nieco życzeniowy. W związku z tym badane nie są skłonne do podejmowania wysiłku w celu zrozumienia zachowania własnego lub innych. Ponieważ sfera kontaktów międzyludzkich jest dla nich źródłem frustracji, bardziej angażują się w sferę zadaniową, gdyż mają poczucie, że spełniają się w niej lepiej. Żony alkoholików niechętnie podejmują się nowych zadań, znacznie lepiej wywiązują się z zadań znanych, których efekty nie są zbyt oddalone w czasie. Starają się unikać sytuacji nowych i nieznanych, które są uważane za ryzykowne i zagrażające. Dążą do utrzymania stabilności własnego otoczenia, wolą sytuacje, w których nauczyły się postępować. Sposób ich działania charakteryzuje się pewną schematycznością. Mają poczucie, że są nie dość sprawne w działaniu, nie radzą sobie z wymaganiami życia i z góry niepokoją się, czy podołają napotkanym trudnościom. W związku z tym przejawiają tendencje do oceniania swojego życia jako nieudanego, mają poczucie, że nie realizują swoich planów i marzeń. Rozbieżność obrazów realnego i idealnego może wywoływać poczucie, że są pokonane przez życie. Kobiety z grupy kontrolnej w opisie własnej osoby używają więcej przymiotników pozytywnych niż negatywnych, co wskazuje, że akceptują siebie. Skłonne są do prezentowania siebie w sposób niekonwencjonalny oraz przyjmowania ambiwalentnych postaw wobec innych ludzi. Większość dyspozycji ujawnionych w badaniu kobiet z rodzin, w których nie występują problemy alkoholowe, można określić jako przeciętne. Przejawiają one podobne cechy jak współuzależnione (na przykład skłonność do podporządkowania się, lęk przez nieznanym, obniżony poziom energii i spontaniczności w relacjach społecznych), ale nasilenie tych cech jest znacznie mniejsze. Jednocześnie cechuje je większa wiara we własne możliwości, bardziej otwarty i przyjazny stosunek do otoczenia. Analiza porównawcza wyników uzyskanych z badań ankietą w opracowaniu własnym wykazała, że kobiety pozostające w związku z alkoholikiem wykazują cechy współuzależnienia (chronienie uzależnionego przed konsekwencjami picia, przyjmowanie na siebie obowiązków, tendencje do dezorganizacji, obniżony poziom zaufania do męża). Charakteryzuje je wyższy poziom stresu związanego z obawą przed utratą pracy przez męża i niepokoju o sytuację materialną rodziny. Uzależnienie od alkoholu wpływa negatywnie na ocenę przez żony alkoholików swojej relacji z mężem. Dotyczy to także życia seksualnego, które oceniają jako nieudane. Kobiety te są istotnie częściej narażone na agresję i przemoc fizyczną ze strony męża, i to zarówno w okresie picia, jak utrzymywania przez niego abstynencji. Nie stwierdzono wpływu alkoholizmu w rodzinie na ocenę przez kobiety ich kontaktów z dziećmi. [na podstawie pracy magisterskiej: Wybrane aspekty obrazu siebie żon alkoholików. Zakład Psychologii Klinicznej i Neuropsychologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Lublin 1999]

Aneta Libera

http://www.psychologia.edu.pl/czytelnia/62-wiat-problemow/877-obraz-siebie-u-zon-alkoholikow.html